Krótkie rozważania o starzeniu się społeczeństwa w Polsce

Krótkie rozważania o starzeniu się społeczeństwa w Polsce

Obecnie w Polsce żyje  niemal  8  milionów  seniorów, czyli osób w  wieku  przynajmniej 60 lat (P. Wiśniewski, 2017). Osoby starsze, są to ludzie nietworzący żadnej jednolitej społeczności, w różnym wieku, o różnym pochodzeniu, wykształceniu, stanie zdrowia, poglądach i  potencjałach. Przewiduje się, że  „ludność naszego kraju w najbliższych latach będzie stawała się coraz starsza” (J. Hausnera, H. Izdebskiego, R. Matyja, 2015, s.36) i będzie jej coraz mniej.

  1. Smereczyńska (2017) podaje, że populacja osób powyżej 65 r. stanowi w naszym kraju 14,7%, a w 2035, według przewidywań GUS, będzie wynosiła już 23%. Zdaniem Smereczyńskiej w szybkim czasie będzie przybywać osób dożywających późnej starości. Pojawi się tzw. „fenomen podwójnego starzenia się”- czyli szybki wzrost w grupie osób powyżej 60 roku życia, tych którzy mają 80 lat i więcej (M. Smereczyńska, 2017).

Prognozuje się, że do 2050r nastąpi „spadek liczby ludności ogółem o 11,8%, z czego ludności w wieku przedprodukcyjnym będzie mniej o 29%, osób w wieku produkcyjnym mniej o 22,4%, natomiast osób w wieku poprodukcyjnym będzie o 43% więcej (J. Hausnera, H. Izdebskiego, R. Matyja, 2015, s.37)”. Cytowani autorzy dochodzą do takich wniosków, ponieważ struktura wiekowa umożliwia oglądanie starzenia się społeczeństwa w czasie. Hausnera, H. Izdebskiego, R. Matyja (2015) uważają, że w 2050r mediana wieku ogółem ludności w Polsce będzie wynosić następujące wartości:

  • ogółem 52 lata  (a obecnie wynosi 38,6 lat),

-mężczyźni – 49,6 lat (obecnie wynosi 36,9 lat),

-kobiety – 54,3 lata (obecnie wynosi 40,4 lata), (J. Hausnera, H. Izdebskiego, R. Matyja, 2015, s.36).

Mediana wieku pozwala na przewidywanie jaka będzie w przyszłości relacja średniej emerytury do średniej płacy.

Dalej J. Hausnera, H. Izdebskiego, R. Matyja piszą, że „ w przypadku mężczyzn przewidywane jest zwiększenie oczekiwanej długości życia z 73,1 do 82,1 lat, natomiast wśród kobiet – z 81,1 do 87,5 lat” (2015, s. 36). Ponadto z tego samego opracowania dowiadujemy się, że do 2050r prognozowany jest spadek udziału osób w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym, co wyraźnie zwiększy odsetek osób w wieku poprodukcyjnym (J. Hausnera, H. Izdebskiego, R. Matyja, 2015, s.36).

Kolejną kwestią jest to, że wraz z starzeniem się społeczeństwa w Polsce wzrośnie współczynnik obciążenia demograficznego. Prognozuje się, że do 2050r na 100 osób współczynnik ten będzie wynosił:

  1. w wieku produkcyjnym 78 osób (obecnie wynosi 57 osób).
  2. w wieku nieprodukcyjnym:

-26 osób w wieku przedprodukcyjnym (obecnie wynosi 29 osób),

52 osoby w wieku poprodukcyjnym (obecnie wynosi 28 osób), (J. Hausnera, H. Izdebskiego, R. Matyja, 2015, s.36).

Z innego opracowania -Programu Aktywności Społecznej i Integracji Osób Starszych na lata 2015-2020 -wynika, że w najbliższych latach, tj. do już do 2035r, w naszym kraju nastąpi duża zmiana struktury wieku w populacji i  zwiększy się udział osób w wieku 65+, który osiągnie wartość w przedziale 21,6-26,2% (obecnie wartość ta wynosi w granicy 11,8-15%), (Program Aktywności Społecznej i Integracji Osób Starszych na lata 2015-2020 z 2015r).

Podobnie uważa J.K. Wawrzyniak (2014), który pisze, że „już w 2020 roku co czwarty, a w 2050, co trzeci człowiek w Polsce przekroczy sześćdziesiąty rok życia” (Mały Rocznik Statystyczny GUS, 2003, s. 81-84, za: J.K. Wawrzyniak, 2014, s. 20).  Dalej cytowany autor pisze, że według prognoz Głównego Urzędu Statystycznego niski przyrost naturalny w Polsce może doprowadzić do zmniejszenia się liczebności naszego kraju o prawie 2,5 miliona, przy czym populacja seniorów zwiększy się prawie o 75% (J.K. Wawrzyniak, 2014, s. 20).

Do podobnych wniosków dochodzi M. Smereczyńska (2017), która zwraca uwagę na to, że w 1999r osiemdziesięciolatkowie w grupie osób powyżej 60 roku życia stanowili 12%, a w 2050r, według prognoz GUS, ten udział wyniesie 29%. Zdaniem tej autorki ma to duże znaczenie, ponieważ „przy słabym wskaźniku dzietności wyraźnie będzie przybywać osób starszych, zwłaszcza tych dożywających późnej starości” (M. Smereczyńska, 2017, s. 228).

Powyższe wnioski wydają się słuszne, ponieważ przyrost naturalny pozwala prognozować jak będzie wyglądała struktura wiekowa na przyszłość.

Starzenie się populacji w Polsce i prognozowane zmniejszenie liczby osób w wieku produkcyjnym o 5,5 mln osób do 2050r, wydaje się być poważnym problemem, ponieważ będzie się to wiązać z różnymi napięciami dotyczącymi naszej gospodarki.

Można prognozować, że starzenie się społeczeństwa i postępy w medycynie wydłużające długość życia, spowodują  wzrost wydatków na opiekę medyczną i świadczenia socjalne, a także będą stanowić duże wyzwanie organizacyjne dla tych systemów (M. Smereczyńska, 2017). Dużym wyzwaniem dla geriatrii będzie zapewnienie optymalnej opieki nad osobami starszymi z wieloma dolegliwościami o charakterze przewlekłym lub z wielochorobowością. Zdaniem K. Piotrowicz „ponad 50% osób starszych cierpi z powodu trzech lub więcej chorób przewlekłych, których kumulacja składa się na indywidualny obraz chorobowy pacjenta” (2013, s.63).

Geriatria jest dziedziną nauki, która kompleksowo powinna podejmować problemy zdrowotne osób w podeszłym wieku. Obejmuje zarówno problemy fizyczne, psychiczne, jak i funkcjonalne czy społeczne dotyczące starszych pacjentów. „Pozwala na ocenę i rozwiązanie złożonych problemów wieku podeszłego z poszanowaniem odrębności biologicznych, psychicznych i społecznych tej fazy życia. Ma oferować swoim pacjentom holistyczną opiekę multidyscyplinarnego zespołu fachowców” (M. Smereczyńska, 2017, s. 64).

Obecnie zmniejszyła się liczba poradni i oddziałów geriatrycznych do których pacjenci przyjmowani byli bez konieczności oczekiwania, natomiast wzrosła liczba oczekujących i rzeczywisty czas oczekiwania na udzielenie świadczenia (M. Smereczyńska, s.65). Niewystarczające jest również wsparcie pacjentów i ich rodzin w warunkach domowych.

Z kontroli NIK „Opieka medyczna nad osobami w wieku podeszłym” przeprowadzonej w latach 2014-2015,w 14 różnych jednostkach, oceniającej funkcjonowanie opieki medycznej nad osobami w podeszłym wieku, uzyskano informację, że w Polsce de facto nie ma systemu geriatrycznej opieki medycznej nad osobami w podeszłym wieku. Stwierdzono również, że dostępność opieki geriatrycznej jest niewystarczająca, a także brakuje powszechnych, kompleksowych i wystandaryzowanych procedur postępowania w opiece medycznej nad osobami w podeszłym wieku  (za: M.  Smereczyńska, 2017.s. 65).

Ponadto dostęp do świadczeń geriatrycznych cechuje się dużym zróżnicowaniem terytorialnym. Są obszary, gdzie na czas kontroli, nie było żadnego szpitalnego oddziału geriatrycznego, ani poradni geriatrycznej i żadnego lekarza geriatry udzielającego świadczeń na podstawie umowy z NFZ , np. w województwie warmińsko-mazurskim. Najwięcej tego typu świadczeń było udzielonych w województwie śląskim (za: M.  Smereczyńska, 2017.s. 65).

Ważnym wnioskiem z kontroli NIK było również to, że na czas kontroli nie były realizowane prawidłowo Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej, przyjęte przez Radę Ministrów w 2013r. Przygotowanie lekarzy do opieki nad osobami w podeszłym wieku było niedostateczne. Brakuje lekarzy geriatrów, a obecne sposoby rozliczania przez NFZ świadczeń medycznych (system Jednorodnych Grup Pacjentów – JPG) stanowią kolejną barierę w rozwoju oddziałów geriatrycznych. Smereczyńska (2017) zauważa, że przy Ministrze Zdrowia funkcjonował Zespół do spraw Geriatrii/Gerontologii (Zespół do spraw geriatrii został powołany zarządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 05.07.2007r, Dz.Urz.MZ, nr. 11, poz. 41, natomiast dnia 04.12.2008r zgodnie z zarządzeniem Ministra Zdrowia powołano Zespół do spraw Gerontologii, Dz. Urz.MZ, nr.13, poz.87, ze zm.), który opracował „Standardy postępowania w opiece geriatrycznej”. Standardy te stanowią fakultatywne źródło wiedzy dla podmiotów udzielających świadczeń pacjentom w wieku podeszłym, określają  miedzy innymi formy organizacji opieki geriatrycznej i ich zadania, zakres świadczeń i badań laboratoryjnych, procedury diagnostyczno-terapeutyczne, procedury fizjoterapeutyczne i rehabilitacyjne, procedury psychologiczne, wymogi dotyczące wyposażenia rodzajów podmiotów, kwalifikacje personelu, normy dotyczące liczby specjalistów w stosunku do liczby pacjentów, a także kryteria włączenia pacjenta do poszczególnych form opieki.

Kontrola NIK wykazała, że w/w standardy nie zostały jednak wprowadzone przez Ministra Zdrowia w formie powszechnie obowiązującego prawa, co ograniczyło ich wpływ na organizacje opieki geriatrycznej, a co za tym idzie także jakość i efektywność leczenia starszych pacjentów (za: M.  Smereczyńska, 2017.s. 66).

Kolejnym ważnym wnioskiem z kontroli NIK było to, że „niewielkie zastosowanie miała wielowymiarowa, interdyscyplinarna procedura Całościowej Oceny Geriatrycznej (COG), która służyła precyzyjnemu diagnozowaniu problemów zdrowotnych i opiekuńczych, a także optymalizacji leczenia i planowania opieki, poprawy stanu funkcjonowania oraz jakości życia pacjenta geriatrycznego” (M.  Smereczyńska, 2017.s. 66). Procedura ta była wyłącznie stosowana w opiece szpitalnej. Skala VES-13 (element COG), służąca do kwalifikowania pacjentów powyżej 60 roku życia do opieki geriatrycznej, nie była wykorzystywana w podstawowej opiece zdrowotnej (za: M.  Smereczyńska, 2017.s. 66). Zdaniem Smereczyńskiej „jest to ważny element, który może pomóc w precyzyjnym zakwalifikowaniu pacjenta do opieki geriatrycznej , jako że każda osoba powyżej 65 roku życia musi wymagać takiej opieki” (M.  Smereczyńska, 2017.s. 66).

Z kontroli NIK wynika również, że obecnie liczebność specjalistów z dziedziny geriatrii, stanowiących podstawę tworzenia systemu opieki geriatrycznej, znacznie odbiega od standardów europejskich. W Polsce na dzień 31 sierpnia 2014r zatrudnionych było 321 specjalistów w dziedzinie geriatrii, różnie rozmieszczonych na terytorium kraju. Całość obrazu systemu opieki geriatrycznej dopełnia niedostateczne kształcenie kadr na potrzeby opieki geriatrycznej. Wykłady z geriatrii były prowadzone na uczelniach medycznych wyłącznie jako przedmiot fakultatywny. Natomiast zajęcia praktyczne z zakresu geriatrii były prowadzone tylko w pięciu, spośród 11, uczelni medycznych.  Ponadto lekarzom POZ, do których w pierwszej kolejności trafiali pacjenci geriatryczni brakowało przeszkolenia w zakresie opieki geriatrycznej (za: M.  Smereczyńska, 2017.s. 67)

Kontrola NIK dostarczyła również informacji na temat wydatków środków na leczenie pacjentów starszych. Na podstawie przeprowadzonych analiz kosztów leczenia pacjentów po 60 roku życia, w podziale na trzy grupy wiekowe stwierdzono, iż leczenie pacjentów opuszczających oddział geriatryczny (czyli dedykowane pacjentom po 60 roku życia, z wieloma chorobami) jest dla płatnika publicznego tańsze – jednostkowo o 1380zł na jednego pacjenta- w ciągu roku po wyjściu ze szpitala, niż leczenie porównywalnych pacjentów po pobycie na oddziałach chorób wewnętrznych (za: M.  Smereczyńska, 2017.s. 67).

W/w wnioski NIK mają duże znaczenie w obliczu opisywanych powyżej zmian demograficznych i rosnącego udziału osób w wieku podeszłym w całym systemie zdrowotnym.

Obecnie obowiązujący system rozliczania procedur medycznych (JPG) rodzi sprzeczności miedzy zasadami postępowania medycznego, a wymogami ekonomicznymi, ponieważ leczenie zgodne z zasadami sztuki medycznej powoduje straty dla placówki, zaś ograniczanie świadczeń z tytułu racjonalizacji wydatków szkodzi pacjentom (za: M.  Smereczyńska, 2017.s. 68). Wydaje się, że nie jest wystarczającym, badanie stanu zdrowia społeczeństwa polskiego, poprzez kwotę wydatkowanych środków z budżetu.

Rząd powinien poświęcać więcej uwagi na politykę senioralną, rozumiana jako „ogół celowych dział organów administracji publicznej wszystkich szczebli oraz innych organizacji i instytucji , które realizują założenia i inicjatywy kształtujące warunki godnego i zdrowego starzenia się” (Założenia długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014-2020).

Politykę senioralną można rozumieć z sposób wąski, jak w/w definicji i w sposób szeroki, jako „ogół działań, w okresie całego życia człowieka, prowadzących do zapewnienia warunków wydłużenia aktywności, zarówno zawodowej, jak i społecznej oraz samodzielnego zdrowia , bezpiecznego i niezależnego życia osób starszych” (Założenia długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014-2020).

Na potrzeby niniejszej pracy politykę senioralną będę rozumieć w w/w szerokim aspekcie, ponieważ tylko takie spojrzenie na cel działania w obszarze polityki senioralnej umożliwia dostrzeżenie problemów osób starszych począwszy od konieczności zwiększenia wydatków na utrzymanie zdrowia i świadczenia socjalne na rzecz osób starszych, przez rozważenie kwestii zmiany systemu emerytalnego i ubezpieczeń społecznych, dostosowanie rynku pracy do potrzeb osób starszych, a kończąc na poprawie ich jakości życia.

Jakość życia jest ważnym wskaźnikiem informującym nas o poziomu życia i satysfakcji życiowej społeczeństwa. Według definicji WHO (Światowej Organizacji Zdrowia, ang. World Health Organisation), jakość życia (QOL, ang. quality of life) to subiektywna ocena przez jednostkę jej sytuacji życiowej w odniesieniu do kultury, w której ta jednostka żyje, jej systemu wartości, celów, oczekiwań, zainteresowań (WHO, 1997, za: W.Turska, A. Skowron, 2009, s. 572).  Ponieważ jakość życia według definicja WHO obejmuje wszystkie aspekty życia człowieka, nauki medyczne częściej posługują się pojęciem jakości życia zależnej od stanu zdrowia (HRQOL). Definicja HRQOL opiera się na definicji zdrowia WHO, która mówi, że zdrowie jest to stan pełnego dobrobytu fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko nieobecność choroby (za: W.Turska, A. Skowron, 2009, s. 572). Wskaźnik jakości życia może być stosowany dla konkretnej osoby lub większej grupy osób. W przypadku oceny sytuacji zdrowotnej, badanie jakości życia u pojedynczej osoby umożliwia identyfikację aspektów życia szczególnie upośledzonych z powodu jego stanu zdrowia oraz ocenę podejścia człowieka do własnego stanu zdrowia. Natomiast ocena jakości życia w określonej populacji może być wskaźnikiem stanu zdrowia tej populacji, może też służyć do oceny skuteczności i korzyści danego programu zdrowotnego. Te informacje mogą pomóc w wyborze optymalnej alternatywy oraz optymalizacji gospodarowania środkami pieniężnymi (R. Jaeschke, 1999, za: W.Turska, A. Skowron, 2009, s. 574).

Polityka senioralna powinna być spójna z polityką państwa szczególnie w obszarze zabezpieczenia społecznego, rynku pracy, zdrowia, edukacji (uczenie się przez całe życie), infrastruktury, mieszkalnictwa, itp.

Podejmując dyskusję na temat polityki senioralnej w Polsce konieczne jest w każdym województwie i mieście realizowanie ( a tam gdzie nie ma wypracowanie) określonych programów strategicznych, które pozwolą na racjonalizację lokalnej polityki senioralnej, określą jej misję oraz wyznaczą cele strategiczne i działania do ich realizacji, które będą odpowiadać potrzebom osób starszych i równocześnie będą prawidłowo określać instytucjonalne możliwości wdrożenia określonych rozwiązań dotyczących seniorów.

Bazą do prowadzenia polityki senioralnej, w danym mieście, powinny być wnioski wynikające z wcześniejszej diagnozy dot. oczekiwań i potrzeb osób starszych, mieszkających w danej społeczności lokalnej. Programy strategiczne powinny  uwzględnia wewnętrzne zróżnicowanie populacji osób starszych,  powinny promować działania mające na celu podtrzymanie aktywności osób starszych i zapewniać im udziału w szeroko rozumianym życiu społecznym. Celem takiego programu powinna być  poprawa jakości i poziomu życia osób starszych. Projektując działania dla tej grupy osób należy brać pod uwagę: wykształcenie, stan cywilny, możliwość korzystania z wsparcia osób bliskich, sytuację zdrowotną i finansową osób starszych.

Programy strategiczne dotyczące polityki senioralnej  powinny być podstawą do  realizacji interwencji społecznych, które będą się przyczynić do poprawy warunków  życia osób starszych. Ponadto konieczne jest szczegółowe zaplanowanie i skoordynowanie komplementarnych działań już bezpośrednio skierowanych do potrzeb indywidualnych seniorek i seniorów, szczególnie tych po 80 roku życia, ponieważ osoby starsze stanowią ogromny kapitał społeczny, który nie może zostać niezauważony lub pominięty.  Z różnych prognoz wynika, że  starzenie się populacji w Polsce spowoduje zmniejszenie zasobów pracy , przy równoczesnym zwiększeniu się liczby osób, które nie będą pracować. Z opracowania J. Hausnera, H. Izdebskiego, R. Matyi (2015) wynika, że w 2050r osób w wieku 65+ w całej populacji będzie około 32,7% (obecnie jest 14,7%), w tym 10,4% osób będzie miało ponad 80 lat, a więc co 10 osoba będzie miała ponad 80 lat (obecnie takich osób jest około 3,9%). Autorzy uważają, że ogółem liczba osób w wieku poprodukcyjnym zwiększy się do 2050r o 3 mln (J. Hausnera, H. Izdebskiego, R. Matyja, 2015, s.37).

Ogólnie mówiąc wszelkie działania związane z polityką senioralną powinny przyczyniać się do pełniejszego korzystania z potencjału społeczno-zawodowego osób starszych, aby mogły one pełnić różne role społeczne w życiu publicznym. Można wyróżnić przykładowe kierunki działań wobec seniorów takie jak:

  1. Zdrowie seniorów i aktywność fizyczna –działania ukierunkowane na utrzymanie zdrowia i aktywności fizycznej.
  2. Edukacja i kultura – działania aktywizujące do aktywności edukacyjnej i kulturalnej, umożliwiające wykorzystanie intelektualnych zasobów twórczych osób starszych.
  3. Aktywność obywatelska – działania umożliwiające seniorom aktywność obywatelską.
  4. Wydłużenie okresu aktywności zawodowej.

W celu lepszego dostosowania programów strategicznych dotyczących polityki senioralnej, na danym terenie, można skorzystać z opinii samych seniorów, zebranych za pomocą ankiet. Ankiety umożliwiają od początku realizacji polityki senioralnej aktywne włączanie osób starszych w tworzenia działań i inicjatyw na rzecz ich godnego starzenia się. Tu przydatna może być także pomoc duszpasterzy i wolontariuszy.

Realizując politykę senioralną ważna jest również szeroko zakrojona kampania społeczna dotycząca kształtowania pozytywnego wizerunku osób starszych, ponieważ poprawiając ich wizerunek, dbając o ich kondycję psychofizyczną i społeczną, przeciwdziałamy marginalizacji i dyskryminacji osób starszych. Realizując politykę senioralną ważne jest także dążenie do powstawania nowych klubów seniora, miejsc do ćwiczeń, domów kultury i świetlic, miejsc do nauki i rozrywki, czyli konieczne jest rozbudowywanie szeroko rozumianej infrastruktury dostosowanej do potrzeb osób starszych. Należy pamiętać, że osoby starsze, ze względu na swoje kompetencje i potencjał stanowią kluczowy element w procesie budowania i rozwoju polityki aktywnego i zdrowego starzenia się. Świadome powinny być tego przede wszystkim władze publiczne wszystkich szczebli, sektor prywatny,  organizacje pozarządowe i partnerzy społeczni, których działania zmierzają w kierunku zagospodarowania aktywów wynikających z wydłużania życia.

Starość ma wiele aspektów i wymiarów, u każdego ujawnia się inaczej i przebiega innym torem, stąd na każdym etapie życia, należy odwoływać się do koncepcji aktywnego starzenia się.  W założeniach Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014-2020 aktywne starzenie się, jest definiowane jako „proces umożliwiający  zarówno jednostkom, jak i grupom społecznym zagospodarowanie ich potencjału z perspektywy całego życia, zachowania zarówno dobrostanu psychicznego i fizycznego, jak i aktywności zawodowej, społecznej oraz niezależności i samodzielności”.

 

Literatura

 

Fabiś, J.K. Wawrzyniak (2014). Starzenie się i starość w perspektywie pracy socjalnej. Nowa Praca Socjalna, Warszawa.

Hausnera J., Izdebskiego H., Matyja R. (red.),(2015). Państwo i my. Osiem grzechów głównych Rzeczypospolitej. Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej, Kraków.

Piotrowicz K. (2013). Opieka ukierunkowana na starszego pacjenta z wielochorobowością – podejście zaproponowane przez Panel Ekspertów Amerykańskiego Towarzystwa Geriatrycznego, Gerontologia Polska, tom. 21, nr 3, s. 63-72.

Smereczyńska M. (2017). Polityka senioralna w kontrolach NIK. Kontrola Państwowa, 2017, tom 62, numer 2 (373), s. 62-71.

Turska W., Skowron A. (2009). Metodyka oceny jakości życia. Pracownia Farmakoepidemiologii i Farmakoekonomiki, Wydział Farmaceutyczny CMUJ, tom 65, nr.8, s. 572-580.

Wawrzyniak J.K. (2014). Człowiek stary i jego wsparcie w środowisku, (w:) A. Chabior, A.

Wiśniewski P. (2017). O polityce senioralnej jest z kim rozmawiać. Przejdźmy od słów do czynów. Polityka senioralna, magazyn Fundacji Zaczyn, nr 3 (4)/2017.

Założenia długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014-2020. Monitor Polski Dz.U, poz 118, Warszawa, 04.02.2014r.

Wiceprezes Fundacji Geriatrics

mgr Elżbieta Żytyńska-Chwast

Close Menu